BilindiÄŸi gibi kamunun yaptığı alımlar, 2001 ekonomik krizi sonrası hazırlanan “güçlü Türkiye’ye geçiÅŸ programı” kapsamında 22/1/2002 tarihli Resmi Gazetede yayınlanıp bir yıl sonra yürürlüÄŸe girmiÅŸ olan 4734 sayılı Kamu Ä°hale Kanunu (bundan öyle Kanun olarak anılacaktır) ve bununla ilgili tebliÄŸler ve yönetmelikler kapsamında yapılmaktadır.
Ancak söz konusu Kanun’un en önemli özelliÄŸinin, 2002 yılında ülke yönetimini devralmış olan AKP tarafından, “iÅŸlerin hızlandırılması”! amacıyla yapılan deÄŸiÅŸikliklerle “delik deÅŸik” edilmiÅŸ olduÄŸudur. Bu durum yasanın son metnine bakıldığında açıkça görülmektedir.*
Kamu Ä°hale Kurumu (KÄ°K), kamu idarelerinin 2020 yılında yaptığı alımlara iliÅŸkin “Kamu Alımlarını Ä°zleme Raporu”nu açıkladı.** Bu haftaki yazımızı, anılan raporda aktarılan ve yıl boyunca kamuoyunun gözlemiÅŸ olduÄŸu gerçekleri aktarmaya ayırdık.
GENEL OLARAK KAMU ALIMLARI YÖNTEMÄ°
4734 sayılı Kanuna göre yapılan alımlar, türlerine göre mal alımı, yapım iÅŸi, hizmet alımı ve danışmanlık hizmet alımı olarak sınıflandırılmaktadır. Ayrıca Kanunda, temel ihale usulleri olarak “açık ihale usulü” ve “belli istekliler arasında ihale usulü” belirtilmiÅŸ olup, bunun yanında bazı hallerde “pazarlık usulü ile ihale” yapılabileceÄŸi öngörülmüÅŸtür.
Kanunda sayılan alım türlerini de kısaca ÅŸu ÅŸekilde açıklayabiliriz:
Açık ihale: Bütün isteklilerin teklif verebildiÄŸi usuldür.
Belli istekliler arasında ihale: Bu yöntem de, “ön yeterlik deÄŸerlendirmesi” sonucunda idare tarafından davet edilen istekliler teklif verebilmektedir.
Pazarlık usulü: Ä°hale süreci iki aÅŸamalı olarak gerçekleÅŸtirilmektedir. Ä°dare, iÅŸin teknik detayları ile gerçekleÅŸtirme yöntemlerini ve belli hallerde fiyatı isteklilerle görüÅŸmektedir.
DoÄŸrudan temin: Ä°htiyaçların, idare tarafından davet edilen isteklilerle teknik ÅŸartlar ve fiyat görüÅŸülerek doÄŸrudan temin edildiÄŸi yöntemdir.
Ä°stisna: Kanun kapsamındaki idarelerin, bu Kanunun 3 üncü maddesinde yapılan ve alfabenin tüm harfleri tükendiÄŸi için “çift harf fıkrası” ile süren alanlarda, anılan Kanun’a tabi olmadan gerçekleÅŸtirdiÄŸi mal veya hizmet alımları ve yapım iÅŸlerini ifade etmektedir.
KÄ°K RAPORUNA GÖRE
-2020 Alam ve Yapımları
Rapora göre, 2020 yılında 8 bin 923 kamu idaresi doÄŸrudan temin dışında 100 bin 350 ihale yaptı, bu ihalelerden 21 bin 817’si ihale tarihinden sonra iptal edildi. Kuruma 163 milyar TL sözleÅŸme bedeli olan 104 bin 213 ihalenin sonuç bilgisi gönderildi. Bu sözleÅŸmeleri 37 bin 758 müteahhit üstlendi.
EKAP üzerinden gerçekleÅŸtirilen “doÄŸrudan teminle” yapılanlarla birlikte toplam kamu alımları 172 milyar TL olmaktadır. Bu tutarın 143.4 milyar TL’sı kanunda belirtilen ihale usulleri kapsamında, 19.6 milyar TL’sı “istisna” kapsamında, 9.4 milyar TL’si “doÄŸrudan temin” yoluyla gerçekleÅŸtirildi. 38 milyar TL tutarındaki ihale de “pazarlık” yöntemine göre yapıldı.
Kanun kapsamındaki ihale usulleri ve istisna kapsamında gerçekleÅŸtirilen 66 bin 527 ihalenin yüzde yüzde 12,9’u “istisna” kapsamında yapılmıştır.
Ä°hale komisyonu kurma ve yeterlik kurallarını arama zorunluluÄŸu bulunmaksızın gerçekleÅŸtirilen “doÄŸrudan temin” yönteminin kullanıldığı sözleÅŸme büyüklüÄŸü yüzde 22 arttı. Yapılan alım sayısındaki artış da yüzde 3.5 civarında oldu. 2019 yılında doÄŸrudan teminle 7.6 milyar TL’lik alım yapılırken 2020’de rakam 9.4 milyar TL oldu.
Bu kapsamdaki alımların yüzde 68,85’ini mal, yüzde 28,33’ü de hizmet alımı oluÅŸturmuÅŸtur.
Kanun’daki ÅŸartlara uyulmadan, alfabenin tüm harfleri yetmediÄŸi için çiftli harf kullanılarak sürdürülen 3’üncü maddedeki istisnalardan yararlanılarak yapılan alımların tutarı 19.6 milyar TL oldu. Bunun 12 milyarı ile mal, 3.9 milyar TL’si ile yapım iÅŸidir.
‘21B’ Ä°LE YAPIM İŞİ VERÄ°LMESÄ°
Kanun’un “pazarlıkla” alımı düzenleyen 21’inci maddesinin “b” fıkrası, kamu mal ve hizmet alımlarında yine en çok kullanılan madde oldu. Kanun’daki
“DoÄŸal afetler, salgın hastalıklar, can veya mal kaybı tehlikesi gibi ani ve beklenmeyen veya yapım tekniÄŸi açısından özellik arz eden veya yapı veya can ve mal güvenliÄŸinin saÄŸlanması açısından ivedilikle yapılması gerekliliÄŸi idarece belirlenen hallerde veyahut idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması…”
Hükmü kullanılarak yapılan alımlar 23.1 milyar TL’dan 34.1 milyar TL’ya yükselmiÅŸtir. Bir yıllık artış oranı yaklaşık yüzde 48 olmuÅŸtur.
Salgın nedeniyle daha çok kullanılan bu ihale yöntemi daha çok, mal alımı deÄŸil yapım iÅŸi alımı kullanılmıştır. 24.1 milyar TL yapım, 5.2 milyar TL mal alımı, 4.7 milyar TL de hizmet alımının temini için kullanılmıştır.
Özetle;
Yöntemleri, artık yandaÅŸ ÅŸirketlere ihale kıyağı yapmanın yasal formülü haline gelmiÅŸ durumdadır.
(*): söz konusu Kanun’da, 17 Kanun ile doÄŸrudan, çoÄŸu torba yasalar denilen muhtelif Yasalarla da 37 olmak üzere toplam 54 deÄŸiÅŸiklik yapılmıştır. GörüldüÄŸü gibi, 4734 sayılı Kanuna göre, bu Kanun’da yapılacak deÄŸiÅŸikliklerin, ancak yine bu Kanunlara konulan hükümlerle gerçekleÅŸtirilebileceÄŸi hüküm altına alınmasına raÄŸmen, doÄŸrudan bu Kanunlarda deÄŸiÅŸiklik yapılmak yerine, bazı kurum ve kuruluÅŸların kendi kanunlarına veya torba kanun olarak adlandırılan kimi yasalarla da söz konusu yasada kırka yakın deÄŸiÅŸiklik yapılmıştır
(**): KÄ°K,Åžubat2021, https://dosyalar.kik.gov.tr/genel/Raporlar/kamu_alimlari_izleme_raporu_2020_yil_sonu_rev7.pdf