Dokuma sanatı gibi dikiÅŸ de yazının icadından çok önceki çaÄŸlardan beri bilinen bir sanattır. Dokuma ile dikiÅŸten hangisinin daha önce bilindiÄŸi henüz kesin olarak belli deÄŸildir. Mısır medeniyeti kalıntılarından anlaşıldığına göre Eski Mısırlılar, dikiÅŸ dikmeyi öÄŸrenmeden önce, bazı kumaÅŸ parçalan dokuyabiliyorlar, bunları ancak birbirine baÄŸlayarak giyecek hale getirebiliyorlardı. BaÅŸka tarihi araÅŸtırmalardan ise, bazı ilkel kavimlerin dokumayı bilmeden önce de hayvan postlarını dikiÅŸle birbirine ekleyerek giyecek haline getirdiklerini öÄŸreniyoruz,
Endüstri çağı baÅŸlamadan önce aile fertlerinin bütün giyecek ihtiyacını, evlerdeki basit imkanlarla, ev kadınları karşılardı. Bitkilerin liflerini, koyunların yününü eÄŸirerek bunları dokumaktan, dokunan kumaşı biçip dikerek elbise, çamaşır vs. haline getirmeye kadar birçok çeÅŸitli iÅŸler bir ev kadınının göreviydi. XVIII. yüzyıl baÅŸlangıcında hızlanan endüstri faaliyetleri sayesinde kumaÅŸların fabrikalarda dokunması, boyanması, hazırlanması mümkün oldu, daha önce elle yapılan halılar, yaygılar, örtüler fabrikalarda dokunmaya baÅŸlandı. Bugün evde yapılan dikiÅŸler bile, dikiÅŸ makineleri sayesinde, kadınlar için güç bir iÅŸ olmaktan çıkmış, zevk haline gelmiÅŸtir.
DikiÅŸ dikmek için, her ÅŸeyden önce, dikiÅŸ makinesi, büyük bir makas, dikiÅŸ iÄŸnesi, toplu iÄŸne, teyel ipliÄŸi, ibriÅŸim, yüksük, iÅŸaret almak için kuru sabun, ya da tebeÅŸir, mezura (ÅŸerit metre), ütü gibi araçların saÄŸlanması gerekir.
Dikiş Makinası;
Düzgün ve çabuk dikiÅŸ dikmek için kullanılan bir makinedir. Makinenin esası, gözü ucunda olan ve dikey durumda bulunan bir iÄŸnedir. Bu iÄŸne, dikilecek kumaşın altına geçen ipliÄŸi orada ikinci bir iplik halkadan geçirdikten sonra geri çeker, böylece dikiÅŸ dikilmiÅŸ, nakış iÅŸlenmiÅŸ olur.
Ä°lk dikiÅŸ makinesi Thomas Saint adında bir Ä°ngiliz tarafından icat edilmiÅŸtir. 1790 yılında, Thomas Saint daha ziyade deri üzerinde çalışmak amacıyla tasarlanmış bir makinenin patentini (buluÅŸ ruhsatını) aldı. Fakat hiç kullanılmayan bu makine, mucidine en ufak bir yarar saÄŸlamadı.
1830 yılında, Barthelemy Thimmonier adındaki yoksul bir Fransız terzisi, modern makinelere daha çok benzeyen bir dikiÅŸ makinesi icat etti. Bu makine Fransa’da kullanıldı. Ancak, el dikiÅŸiyle geçinen kalabalık topluluklar iÅŸlerini kaybetmek korkusuna kapıldılar. Makinelerin yapıldığı atölyeleri bastılar. Thimmonier tam bir yoksulluk içinde öldü.
1833 yılında ABD’de Walter Hunt isimli bir mucit tarafından geliÅŸtirilen çift dikiÅŸ yapabilen makina icat edildi. Hunt bu makinanın patentini almadı. 10-15 yıl gibi bir süre sonra Elias Howe Jr. Hunt’tın buluÅŸundan habersiz bir çift dikiÅŸ makinası buldu ve patentini aldı.
Bu arada 1851 yılı gelip çattı. New Yorkun ünlü eÄŸlence merkezi Broadwaydeki “Orpheum” Tiyatrosunda yeni sahnelenecek bir operanın kostümleri hazırlanıyordu. Kostümleri hazırlamakla görevli iki dikiÅŸçi kız, baÅŸrolü oynayacak sopranonun kostümünü, oyunun baÅŸlamasına iki saat kaldığı halde yetiÅŸtirememiÅŸti. O esnada, orta boylu, esmer bir adam ilgililerin yanına geldi ve kostümü “yarım saat sonra” getireceÄŸini söyledi. Nitekim bu sözünü gerçekleÅŸtirdi de.
Orta boylu, esmer adamın adı Ä°saac Singerdi. Mekanik iÅŸlere büyük merakı vardı. Kendi tarafından tasarlanıp yapılmış bir dikiÅŸ makinesi vardı. Ä°saac Singer,kendi yapımı dikiÅŸ makinesi için patent de almıştı. Fakat Elias Howe adında bir baÅŸkası ortaya çıkarak, Ä°saac Singeri kendi buluÅŸunu çalmakla suçladı.
Böylece açılan mahkeme tam üç yıl sürdü.Sonunda mesele anlaşıldı. Howeun elindeki makine,on iki yıl önce tanımış olduÄŸu Walter Hunta aitti. Walter Hunt,kendi buluÅŸu olan makinenin planını Elias Howea vermiÅŸti. Daha önce de belirttiÄŸimiz gibi.Huntın makinesi mekikliydi. Oysa Ä°saac Singerinki tamamen farklı, geliÅŸtirilmiÅŸ bir dikiÅŸ makinesiydi.
DuruÅŸmalar sonunda, davayı Ä°saac Singer kazandı. Günümüzde en yaygın ölçüde kullanılan dikiÅŸ makineleri de onun adını taşımaktadır.
DÄ°KÄ°Åž DÄ°KMEK 60 BÄ°N YIL ÖNCE GELÄ°ÅžTÄ°
Ä°lk insanlar vücutlarını hayvan postuyla dış etkenlerden korurdu. Altmış bin yıl önce ilk elbisenin dikildiÄŸi iÄŸne Güney Afrika’da Sibudu MaÄŸarası’nda bulundu. Ä°lk DikiÅŸ Ä°ÄŸneleri Kemikten veya FildiÅŸinden Yapılırdı TaÅŸ Devri insanları; sıcak, soÄŸuk, yaÄŸmur veya kardan korunmak için hayvan postlarını vücutlarına sarardı. Hayvan postları kokuÅŸup çürüdüÄŸü için tuz ve ÅŸap gibi minerallerle deri tabaklamayı keÅŸfettiler. Post ve deriden, kullanışlı elbise yapabilmek için dikiÅŸ dikme yöntemi binlerce yıl önce geliÅŸtirildi. Hayvan postlarını dikmek için ilk dikiÅŸ iÄŸnesinin ne zaman yapıldığı tam olarak bilinmiyor. Yaklaşık 60 bin yıl önce yapıldığı belirlenen en eski kemik dikiÅŸ iÄŸnesi, 2008’de Güney Afrika’daki Sibudu MaÄŸarası’nda bulundu. Slovenya’da Potok MaÄŸarası’nda bulunan kemikten yapılmış dikiÅŸ iÄŸnesinin, 44 bin yıl önceye ait olduÄŸu hesaplandı. Rusya’nın güneyinde Kostenki’de 30 bin yıl önce yapılan bir fildiÅŸi dikiÅŸ iÄŸnesi bulundu. Fransa’da Courbet MaÄŸarası’nda, 13 bin yıl önce kemikten yapılmış olan dikiÅŸ iÄŸnelerine rastlandı. Avrupa’da domuz kılından yapılmış dikiÅŸ iÄŸnelerinin uzun süre kullanıldığı biliniyor. Amerikan Kızılderilileri, kirpi dikenlerini dikiÅŸ iÄŸnesi olarak kullanırdı. TaÅŸ Devri’nden kalan kemik dikiÅŸ iÄŸneleri (Fransa Toulouse Müzesi) Modern DikiÅŸ Ä°ÄŸneleri TaÅŸ Devri sona erince, önce bakır iÄŸneler ve ardından bronz iÄŸneler ortaya çıktı. Bronz iÄŸneler sert ve dayanıklı olduÄŸu için yüzlerce yıl boyunca tüm dünyada kullanıldı. Mezopotamya ve Mısır’da tekstil dokuma tekniÄŸi keÅŸfedilince, krallar ve varlıklı kimseler kumaÅŸ elbiseler giymeye baÅŸladı. DikiÅŸin kaliteli olması için ince iÄŸneler önem kazandı. Anadolu’da yapılan kazılarda, kemik ve bronz dikiÅŸ iÄŸneleri bulundu. Bakır veya bronz iÄŸneler, metal bir tel ortadan ikiye katlanıp ipin geçeceÄŸi deliÄŸin dışında kalan kısımlar ısıtılıp dövülerek yapılırdı. Demir Çağı’nda, demirden veya bronzdan yapılan dikiÅŸ iÄŸneleri kullanıldı. Ä°lk çelik dikiÅŸ iÄŸneleri, Çin’de ortaya çıktı ve oradan Orta DoÄŸu ülkelerine yayıldı. Abbasi ve Emevi dönemlerinde çelik iÄŸne yapımı çok geliÅŸti. Emeviler 2 Ä°spanya’nın güneyine yerleÅŸince, Emevi iÄŸne ustaları Avrupa’yı çelik iÄŸneyle tanıştırdı. Çelik iÄŸne, 1370’te Almanya’ya ve 1560’ta Ä°ngiltere’ye ulaÅŸtı. Avrupa ülkelerinde bu çelik iÄŸneler, Ä°spanya iÄŸnesi olarak anılırdı ve çok deÄŸer verilirdi. Ä°ngilizler zamanla çelik iÄŸne yapma tekniÄŸini öÄŸrendi ve ilk kez 1650’de, kendi çelik dikiÅŸ iÄŸnelerini ürettiler. ABD, çelik dikiÅŸ iÄŸnelerini uzun süre Ä°ngiltere’den ithal etti ve kendi iÄŸne fabrikasını ancak 1890’da kurabildi. Elias Howe’un 1845’te ABD’de icat ettiÄŸi dikiÅŸ makinesi Çelik Ä°ÄŸneden DikiÅŸ Makinesine GeçiÅŸ Çelik dikiÅŸ iÄŸnesi üretmek için çelik teller iki iÄŸne boyu uzunlukta kesilir ve iki ucu taÅŸlanıp sivrileÅŸtirilir. Telin ortası pres altında hafifçe ezilir ve yan yana iki delik açılır. Tel ortadan kesilerek iki iÄŸne elde edilir. Ä°ÄŸne deliÄŸinin çevresi yuvarlaklaÅŸtırılır ve deliÄŸin çapakları temizlenerek kullanım sırasında ipi kesmesi önlenir. Sertlik kazanmaları için iÄŸneler ısıtılır ve yaÄŸda bekletilir. Ardından; yaÄŸ, sabun ve zımpara tozu karışımıyla parlatılır. Yıkanan iÄŸneler, elektroliz yöntemiyle nikelle kaplanır. Çelik iÄŸnelerin yaygınlaÅŸtığı dönemde askeri üniforma talebi artınca, mucitler dikiÅŸ makinesi yapma yarışına girdi. Ä°lk dikiÅŸ makinesi patentini Ä°ngiltere’de, C. F. Wiesenthal 1755’te aldı. Ä°ngiltere’de T. Saint, deri ve çadır bezi dikebilen makineyi icat etti ama pazarlayamadı. Çok sayıda üretilip pazarlanan ilk makineyi, Fransa’da terzi B. Thimonnier icat etti ve 1830’da patent aldı. Fransız ordusuna üniforma dikmek için ilk dikiÅŸ makineli konfeksiyon fabrikasını açtı. Ancak, çevredeki terziler ve fabrikada çalışan terziler ilerde iÅŸsiz kalma korkusuyla fabrikayı yaktı. Sanayi Fuarı’nda ödül kazanmış olan ve halen Londra’da Science Museum’da sergilenen bu makinenin mucidi, borç içinde öldü. ABD’de I. M. Singer, daha önce E. 3 Howe’un yaptığına benzeyen bir makine icat etti. O dönemde, birbirine benzer baÅŸka makineler de icat edildi. Bu nedenle patent hakları için ABD’de mucitler birbirlerini mahkemeye verdi. Singer, 1854’te mahkemeyi kaybetti ve Howe’a ödeme yapmak zorunda kaldı. Makine mühendisi olan Singer, makinesini geliÅŸtirerek ve büyük tanıtım kampanyaları düzenleyerek piyasayı ele geçirdi. Makinede, iÄŸnenin ipi (yeÅŸil) dönen mekiÄŸin çatalına takılır ve mekiÄŸin ipi (mavi) iÄŸnedeki ipin çevresine sarılır DikiÅŸ Makineleri Nasıl Çalışır? Ä°lk dikiÅŸ makineleri tek iplikle zincir dikiÅŸi yapardı. Makineyle zincir dikiÅŸi yapmak elle yapmaya çok benzer. Makinenin iÄŸnesi kumaşı delip aÅŸağıya indiÄŸinde ip gergindir. Ä°ÄŸne yukarı çıkarken ucundaki iplik gevÅŸer ve makinenin altındaki kanca, iÄŸnenin gevÅŸek kalan ipini yakalar ve iÄŸne yukarı çıkıncaya kadar bırakmaz. Böylece iÄŸne yukardayken iÄŸnenin ipliÄŸi makinenin alt kısmında bir halka oluÅŸturur. Makinenin iÄŸnesi, tekrar aÅŸağı inerken kanca geri çekilir ve iÄŸne bir önceki aÅŸamada oluÅŸan halka ÅŸeklindeki ipliÄŸin ortasından geçer. Ä°ÄŸne yukarı çıkarken ucundaki iplik gevÅŸeyerek tekrar yeni bir halka oluÅŸturur ve kanca tarafından yakalanır. Bu döngü devam ederek zincir dikiÅŸin oluÅŸmasını saÄŸlar. DikiÅŸ makinesinde normal dikiÅŸ dikilirken, ipliÄŸin biri makinenin iÄŸnesine diÄŸeri de mekiÄŸe takılır. Ä°ÄŸne, kumaşı delip mekiÄŸe doÄŸru iner. Ä°ÄŸne, yukarı çıkmaya baÅŸladığında iÄŸnedeki iplik gevÅŸer ve o anda mekik döner ve mekiÄŸin kenarındaki küçük çatal iÄŸnedeki ipliÄŸi yakalar. Mekik bir tur atarak iÄŸneye takılı ipin etrafına kendi ipini sarar. Ä°ÄŸne, bir sonraki adımda tekrar mekiÄŸe doÄŸru inip yukarı çıkarken aynı döngü tekrarlanır. Böylece iÄŸne her inip 4 çıktığında mekikteki iplik, iÄŸnedeki ipliÄŸin etrafına sarıldığı için iki kumaÅŸ düz dikiÅŸle birleÅŸmiÅŸ olur. Modern bilgisayarlı makinelerle yüzlerce farklı dikiÅŸ ve nakış yapılabilir. Makinedeki üç motorun hızları programlanarak, tasarlanan her motif iÅŸlenir.
Prof. Dr. Ural Akbulut
ODTÜ Kimya Bölümü