DÄ°SK Genel BaÅŸkanı Arzu ÇerkezoÄŸlu, “16 yıldır yapılanlar, yapılacakların teminatıdır ve iÅŸçi sınıfı için felaketten baÅŸka bir anlam taşımamaktadır. DÄ°SK, tüm iÅŸçileri, sermayenin çıkarları için iÅŸçi sınıfının çalışma ve yaÅŸam koÅŸullarını sürekli olarak geriye götürenlere TAMAM demeye çağırmaktadır” dedi
»Demokratik, çoÄŸulcu parlamenter rejime geçilmeli, hukukun üstünlüÄŸü tesis edilmeli, OHAL derhal sonlandırılmalı.
»Sendikal örgütlenmenin önündeki anayasal ve yasal engeller, sendikal barajlar kaldırılmalı.
»Sosyal güvenlik bütün yurttaÅŸları kapsamalı, çalışanların emeklilikte insanca yaÅŸayacak düzeyde emekli aylığı alması saÄŸlanmalı. Zorunlu bireysel emeklilik uygulamasına son verilmeli.
»TaÅŸeron uygulaması tamamen kaldırılmalı, kıdem tazminatı fon tartışması gündemden çıkarılmalı, zorunlu arabuluculuk sisteminden vazgeçilmeli.
»Ä°ÅŸsizlik Sigortası Fonu’nun amaç dışı kullanımına son verilmeli, fondan yararlanma koÅŸulları kolaylaÅŸtırılmalı.
»Kamuda kadrolu ve güvenceli istihdam artışı saÄŸlanmalı. ÖzelleÅŸtirmeler durdurulmalı.
»Haftalık çalışma süresi 37,5 saate düÅŸürülmeli, herkese en az bir ay ücretli izin hakkı tanınmalı.
»Tüm taÅŸeron iÅŸçilerine ayrımsız kadro verilmeli, kiralık iÅŸçilik kaldırılmalı.
»Kamusal nitelikli bir iÅŸçi saÄŸlığı ve iÅŸ güvenliÄŸi politikası izlenmeli, denetimler artırılmalı, yaptırımlar ve cezalar caydırıcı hale getirilmeli.
»Toplumsal yaÅŸamın her alanında ve çalışma yaÅŸamında toplumsal cinsiyet eÅŸitliÄŸi saÄŸlanmalı.
»Ä°ÅŸyerlerinde nitelikli bakım hizmetleri sunan kreÅŸlerin açılması saÄŸlanmalı.
»Asgari ücret iÅŸçinin kendisinin ve ailesinin insanca yaÅŸayacağı düzeye yükseltilmeli, vergiden muaf olmalı.
»Dolaylı vergilerin vergi gelirleri içindeki payı düÅŸürülmeli, temel tüketim mallarında KDV sıfırlanmalı.
AKP’nin iktidarda olduÄŸu 16 yılda iÅŸçilerin neler kaybettiÄŸini, çalışma ve yaÅŸam koÅŸullarının sermaye yanlısı politikalarla nasıl geriletildiÄŸini gözler önüne serdi. Buna göre; AKP döneminde sendikal hak ihlalleri sürerken 200 bine yakın iÅŸçinin grevi yasaklandı, esnek ve güvencesiz çalışma yaygınlaÅŸtırıldı.
Raporda öne çıkan baÅŸlıklardan bazıları ÅŸöyle:
1 Sendikal haklar zayıfladı
AKP döneminde sendikalaÅŸma ve toplu sözleÅŸme kapsamı açısından büyük kayıplar yaÅŸandı. 16 yıllık AKP iktidarı sonunda gelinen tablo ÅŸu: Her 100 iÅŸçiden sadece 10’u sendikalı, 7’si toplu sözleÅŸme kapsamında. Buna göre, sendikalı iÅŸçilerin yüzde 30’u toplu sözleÅŸmeden mahrum.
Türkiye, bu yüzde 7’lik toplu sözleÅŸme kapsamı ile OECD’nin en kötü ülkesi durumunda. OECD ülkelerinde toplu sözleÅŸme kapsamı yüzde 32.
Özel sektörde toplu sözleÅŸme kapsamı ise yüzde 5. DiÄŸer bir ifadeyle özel sektörde iÅŸçilerin yüzde 95’i sendikal korumadan yoksun.
Kadınlarda sendikalaÅŸma oranı ise sadece yüzde 8.
2 Grev hakkı ayaklar altında
AKP hükümetleri döneminde 15 grev erteleme kararnamesi yayımlandı ve 193 bin iÅŸçinin grevi ertelendi (fiilen yasaklandı.) Grev ertelemelerinin (yasaklamalarının) büyük bölümü ‘milli güvenlik’ bahanesiyle yapıldı.
Grev ertelemeleri OHAL döneminde yoÄŸunlaÅŸtı. 15 grev ertelemesinin 7’si OHAL döneminde (2016-2018) gerçekleÅŸti.
CumhurbaÅŸkanı ve AKP Genel BaÅŸkanı ErdoÄŸan, grev erteleme yetkisini keyfi olarak kullandıklarını açıkça söylemekten kaçınmadı: “Åžimdi grev tehdidi olan yere OHAL’den istifade ile anında müdahale ediyoruz. Diyoruz ki hayır, burada greve müsaade etmiyoruz.”
AKP döneminde grev erteleme ve yasaklarının kapsamı da geniÅŸletildi. Anayasa Mahkemesi, 2014’te bankacılık ve ÅŸehir içi ulaşımda grev yasağını Anayasa’ya aykırı bularak iptal etmiÅŸti. Ancak AKP, 2016’da yayımladığı KHK ile yasayı deÄŸiÅŸtirdi ve daha önce var olan ‘milli güvenlik’ ve ‘genel saÄŸlık’ gerekçelerinin yanında; ‘büyükÅŸehir belediyelerinin ÅŸehir içitoplu taşıma hizmetlerini, bankacılık hizmetlerinde ekonomik veya finansal istikrarı bozucu’ olduÄŸu düÅŸünülen grevleri de yasaklama yetkisine kavuÅŸtu. Nitekim bu yetki hemen kullanıldı ve Ocak 2017’de Akbank grevi ‘finansal istikrarı bozucu’ olduÄŸu gerekçesiyle yasaklandı.
AKP hükümeti Aralık 2012’de borsa hizmetlerinde çalışanlara grev yasağı getirdi. Yasak sadece Ä°MKB’yi deÄŸil tüm borsaları, teÅŸkilatlanmış pazar yerlerini ve takas kuruluÅŸlarını kapsıyor. Öte yandan AKP hükümeti THY’de grevin gündeme gelmesi üzerine Mayıs 2012 tarihinde TBMM’de kabul edilen torba yasa ile havacılık hizmetlerinde grev yasağı getirdi. Ancak büyük tepki alan bu yasak daha sonra kaldırıldı.
3 Asgari ücret eridi
AKP döneminde asgari ücret, ülkedeki ekonomik büyümeden pay alamadı. Tersine AKP döneminde reel asgari ücret artışı, reel milli gelir artışının oldukça gerisinde kaldı. 2004 yılı 100 kabul edilirse 2017’de reel asgari ücret, reel milli gelir artışı karşısında yüzde 30 kayba uÄŸradı. Dolayısıyla AKP döneminde asgari ücret enflasyona göre artmış olsa da, asgari ücretle çalışanlar büyüyen pastadan almaları gereken payı alamadı.
Asgari ücret döviz karşısında da ciddi bir erimeyle yüz yüze kaldı. Sadece 2018 yılında asgari ücret dolar karşısında yüzde 28 eridi. 2018 yılının ilk günlerinde 3,75 TL olan dolar kuru, 25 Mayıs itibariyle 5 TL’ye yaklaÅŸtı. 1 Ocak 2018 itibariyle asgari ücret ile çalışan bir iÅŸçi 427 dolar alabiliyorken, bugün 340 dolar alıyor. Dolayısıyla ocak ayına göre bir asgari ücretli, bugün 93 dolar daha az kazanıyor.
4 Ä°ÅŸsizlik düÅŸmedi
2001 kriziyle birlikte yüzde 8’lik bir ortalamadan yüzde 10’luk bir ortalamaya sıçrayan iÅŸsizlik oranı, ölçme yöntemlerinde yapılan ve oranın düÅŸmesine yol açacak deÄŸiÅŸikliklere raÄŸmen yüzde 10’lar düzeyinde çakılı kaldı. TÜÄ°K tarafından açıklanan dar tanımlı (standart) iÅŸsizlik, AKP’nin iktidara geldiÄŸi dönemde yüzde 10,8’di. 2012 yılında 9,2 olan iÅŸsizlik oranı, 2013’te yüzde 9,7’ye, 2017’de ise yüzde 10,9’a yükseldi. Åžubat 2017’de baÅŸlatılan istihdam seferberliÄŸi de baÅŸarısız oldu. Devasa istihdam teÅŸviklerine karşılık iÅŸsizlik düÅŸmedi ve istihdam artışı yetersiz kaldı.
2014 yılında 5 milyon 932 bin olan iÅŸsiz sayısı, 2017’de 6,2 milyonu geçti.
5 Gelir dağılımı bozuldu
Türkiye, 2000’li yıllarında başında gelir dağılımının en bozuk olduÄŸu ülkelerden biriydi. 16 yıllık AKP iktidarı döneminde gelir dağılımında olumlu bir deÄŸiÅŸiklik yaÅŸanmadı. Dahası, gelir eÅŸitsizliÄŸi ölçüm yöntemlerinden biri olan Gini katsayısında AKP döneminde bozulma yaÅŸadı.
Gini katsayısı 0 ile 1 arasında bir deÄŸer. Katsayı 1’e yaklaÅŸtıkça gelir dağılımı bozuluyor, 0’a yaklaÅŸtıkça iyileÅŸiyor. AKP iktidarının ilk yıllarında, 2005’te 0,380 düzeyinde olan Gini katsayısı, 2006’da 0,428’e yükseldi, 2014’te 0,391’e geriledi, ancak 2016’da tekrar bozularak 0,404 seviyesine çıktı.
Öte yandan nüfusun en düÅŸük yüzde 20’lik ve en yüksek yüzde 20’lik dilimlerinin milli gelirden aldıkları pay arasındaki fark 2016 yılında 7,7 kata ulaÅŸtı. Bir diÄŸer ifade ile en zengin yüzde 20, en yoksul yüzde 20’den 7,7 kat daha fazla gelir elde ediyor. Türkiye gelir eÅŸitsizliÄŸi açısından OECD’nin en alt sıralarında bulunuyor. Meksika ve Åžili dışında tüm OECD ülkelerinde gelir dağılımı Türkiye’den daha iyi durumda.
6 OHAL çalışma ve grev hakkını vurdu
OHAL döneminde en yaygın ihlal edilen hak, çalışma hakkı oldu. 140 bine yakın kamu görevlisi somut bir delile dayanmadan, savunma hakkı tanınmadan ve adil yargılanma yolları tıkanarak kamu görevinden çıkarıldı.
7 Borçlanma arttı
AKP döneminde çalışanların, dar gelirlilerin borç yükü arttı. 2002’de hanehalkı borcunun harcanabilir hanehalkı gelirine oranı yüzde 4 civarında iken, bu oran AKP döneminde artarak 2012’de yüzde 50’nin üzerine çıktı. 2015 itibariyle hanehalkları, harcanabilir gelirlerinin yüzde 51 oranında borçlu.
8 ÖzelleÅŸtirme rekoru
ÖzelleÅŸtirme ve kamunun tasfiyesi, altın çağını AKP döneminde yaÅŸadı. AKP dönemi özelleÅŸtirmelerinin toplam özelleÅŸtirmeler içindeki payı yüzde 88. 1986-2002 döneminde toplam 8 milyar dolarlık özelleÅŸtirme gerçekleÅŸtirilirken, 2003-2016 döneminde 60 milyar dolara yakın özelleÅŸtirme gerçekleÅŸtirildi. 1986’dan bugüne kadar 220’den fazla kamu kuruluÅŸu satıldı, 68,4 milyar dolar gelir elde edildi. Bu gelirin 47 milyar doları Hazine’ye ve Kamu Ortaklığı Fonu’na kaynak olarak aktarıldı. DiÄŸer bir ifadeyle 47 milyar dolara cumhuriyetin ekonomik birikimi satılmış oldu.
9 Vergi adaletsizliği arttı
AKP döneminde vergi adaletsizliÄŸi giderek arttı. Dolaylı vergiler, yani tüketimden (mal ve hizmetlerden) alınan vergiler yüzde 65’e ulaÅŸtı. DoÄŸrudan (kazanç üzerinden) alınan vergiler ise yüzde 35’e geriledi.
Dolaylı vergilerin yüksekliÄŸi vergi yükünün tüketiciye, yurttaÅŸa, dar gelirliye yüklenmesi anlamını taşıyor. Dünyada genellikle dolaylı vergiler düÅŸük, doÄŸrudan vergiler yüksek. OECD ülkelerinde doÄŸrudan vergilerin oranı yüzde 74, dolaylı vergilerin oranı yüzde 26. Türkiye’de ise vergi gelirlerinin yüzde 65’i dolaylı vergilerden saÄŸlanıyor.
Asgari ücretten vergi alınmaya devam edilmesi vergi adaletsizliÄŸini daha da artırıyor. 2029 TL brüt asgari ücretten toplam 122 TL vergi alınıyor.
10 İş cinayetleri arttı
2012 yılında büyük iddialarla kabul edilen 6331 sayılı Ä°ÅŸ SaÄŸlığı ve GüvenliÄŸi Yasası, beklenen sonucu yaratmadı. Ä°ÅŸ cinayetleri AKP döneminde azalmak bir yana, arttı. SGK verilerine göre AKP’nin ilk yılı olan 2003’te 811 iÅŸçi iÅŸ cinayeti sonucu yaÅŸamını kaybederken bu sayı 2016 yılında 1405’e yükseldi. 2003-2016 arası dönemde resmi verilere göre bildirimi yapılan iÅŸ kazaları sonucu ölen iÅŸçi sayısı 17 bine yaklaÅŸtı. Bir diÄŸer ifadeyle resmi verilere göre AKP döneminde yılda ortalama 1132 iÅŸçi öldü.
11 Çalışma süreleri uzun
Türkiye’de çalışma süreleri OECD ve Avrupa BirliÄŸi ortalamasının çok üzerinde. 2016 verilerine göre OECD ülkelerinde haftalık ortalama çalışma süresi 40,4 saat iken Türkiye’de 49,3 saat. Türkiye, Kolombiya’dan sonra haftalık çalışma süresinin en uzun olduÄŸu OECD ülkesi.
Haftalık fiili çalışma süresi AB ülkelerinde 37 saate kadar geriliyor. AB ülkelerinde haftada 40 saatten fazla çalışan iÅŸçilerin oranı sadece yüzde 20 iken Türkiye’de bu oran yüzde 74’e yükseliyor. Kısa çalışmada ise ters bir orantı var. AB’de 35 saatten az çalışan iÅŸçilerin oranı yüzde 23 iken Türkiye’de yüzde 10.
12 Cinsiyet eşitsizliği artıyor
AKP döneminde kadın istihdamına yönelik politikaların merkezinde esnek, güvencesiz ve kayıt dışı çalışma yer alıyor. Neredeyse her iki kadından biri kayıt dışı. Kadın iÅŸsizliÄŸi erkek iÅŸsizliÄŸine oranla oldukça yüksek. YükseköÄŸrenim mezunu kadınlarda iÅŸsizlik yüzde 18,4, erkeklerde 12,7. Öte yandan çalışan kadınların en az yüzde 92’si sendikasız.