ERSÄ°N DEDEKOCA
Yıllar önce merkezi ekonomi yönetimince 500 milyar Amerikan Doları ($) ihracat öngörülmüÅŸken, açıklanan Yeni Ekonomi Plânı’nda (YEP)[1] bu hedefin 2023 yılı için 214 milyar $ ile deÄŸiÅŸtirildiÄŸi görüldü. DiÄŸer yandan Eylül Ayı ithalâtı yüzde 23,3 yükseliÅŸ göstererek 20.9 milyar $, ihracatı ise sadece yüzde 4,8 artışla 16.1 milyar $ oldu.
Bir diÄŸer anlatımla, ihracat ve ithalâtın yıllıklandırılmış gidiÅŸatına bakıldığında, Türkiye’nin 2020 yılı dış ticaret performansı hiç iyi durmamaktadır. Ä°lk 9 ayda ihracatta yüzde 11’e yakın gerileme varken, ithalâtta yüzde 1,5 artış gerçekleÅŸmiÅŸtir.
Söz konusu uyarı iÅŸaretlerini, YEP’de yıllık ihracatta 170 milyar $’ın bir süre daha aşılamayacağının ekonomi yönetimi tarafından da kabullenildiÄŸini dikkate alarak bu haftaki yazımızı, ülke dış ticaretindeki geliÅŸmelerin ve beklentilerin irdelenmesine ayırdık.
DIÅž SATIM
Dış ticaret sayılarında aydan aya olan deÄŸiÅŸimler çok farklılık gösterebilir. Dış ticaretin birkaç ay çok artması veya azalması, irdeleyiciler yönünden yanıltıcı olabilir. Bu nedenle aylık karşılaÅŸtırmalar yerine “uzun dönemdeki seyrin” incelenmesini önemsemeliyiz.
Bu baÄŸlamda ihracatın yıllıklandırılmış seyri, dış satım açısından tablonun hiç parlak olmadığını söylemektedir. BilindiÄŸi gibi 2019 yılı ihracatı 180.8 milyar $ seviyesinde gerçekleÅŸmiÅŸti. GerçekleÅŸen ihracatı birer ay kaydırmak suretiyle, her seferinde son on iki ay toplamını alarak izlediÄŸimizde, ortaya çıkan tabloyu aÅŸağıdaki ÅŸekilde özetleyebiliriz:
Bu yılın ilk iki ayında bir miktar artan ihracat, salgının etkisiyle Mart Ayı’ndan itibaren gerilemeye baÅŸlamakta ve Mayıs ile birlikte 170 milyar $’ın altına inmektedir. Sonra geçen dört ayda da ihracat sayısı bir daha 170 milyar $ sınırını aÅŸabilmiÅŸ deÄŸildir. Ä°hracatla ilgili son resmi veri olan Eylül’deki yıllıklandırılmış düzey de 167.4 milyar $’ı iÅŸaret etmektedir.
2019 Aralık’daki yıllık ihracat ve ithalât sayılarını 100 kabul ederek, “2020 yılının yıllıklandırılmış aylık dış ticaret endeksleri” aÅŸağıda grafik olarak gösterilmiÅŸtir.
Ä°zlendiÄŸi gibi ihracat endeksi çok hızlı bir ÅŸekilde düÅŸmekte, bu olgu da, daha yavaÅŸ düÅŸen hatta bazı aylar yükselen ithalât endeksi ile arasındaki “makası” giderek artırmaktadır.
Anılan seyrin AÄŸustos’tan sonraki aylarda deÄŸiÅŸmeyeceÄŸi ekonomi yönetimince de kabullenilmiÅŸ durumdadır. Daha önce sözü edilen YEP’da da 2020 yılı ihracatı 165.9 milyar dolar olarak tahmin edilmektedir. Merkezi ekonomi yönetiminin 2021, 22 ve 23 yılları için dış satım öngörüsü de sırasıyla, 184, 198 ve 214 milyar $’dır.
DIÅž ALIM
Eylül Ayı’nda ülke ithalatı, yüzde 23,3 yükseliÅŸ göstererek 20.9 milyar $’a çıktı. Ä°lk 9 ayda ihracatta yüzde 11’e yakın gerileme varken, ithalâtta yüzde 1,5 artış olmuÅŸtur. Aralık 2019 dış ticaret rakamları=100 olarak hazırlanmış olan yukarıdaki grafik bu gidiÅŸatı açıkça göstermektedir.
Son aylarda ithalâtı yukarı çeken kalemlerden birinin “altın dış alımı” olduÄŸu bilinmektedir. Türkiye’de, küresel bazda artan altın fiyatın, ülkede uygulanan “negatif mevduat faizinin” ve ülke ekonomisine olan güvenin giderek düÅŸmesinin beslediÄŸi taleple, önceki yıllara göre daha fazla altın ithal edilmektedir. Eylül’de de benzer bir durum söz konusudur. AÄŸustos Ayı altın dış alımı tam 4 milyar $, ilk sekiz aydaki ithalât da 15 milyar $’ı bulmuÅŸtur. Sekiz aylık dönemdeki altın ihracatı ise yalnızca 1.8 milyar $’dır.
Ancak bu faktörün tek başına bu olguda etkili olduÄŸu söylenemez. Çünkü altın hariç ithalatta da yüzde 9,1’lik bir artış görülmektedir. Yani ithalâtı artıran tek neden altın deÄŸildir. Artan tarımsal ürünler, tüketim maddeleri ithalâtının yanında dış alıma bağımlı sanayi, bu tabloyu hazırlayan baÅŸat faktörler olarak durmaktadır. Söz konusu çarpık dış ticaret yapısını, Aralık 2019’da yüzde 86 olan “ihracatın ithalâtı karşılama oranının” ÅŸimdilerde 79,4’e düÅŸmesi net bir ÅŸekilde göstermektedir.
YEP ve DIÅž TÄ°CARET
GeçtiÄŸimiz hafta açıklanan YEP’da 2020 için “cari açık” tahmini 24,4 milyar $, bunun GSYH’ye oranı ise yüzde 3,5 olarak öngörülmüÅŸtür.
Elimizdeki Temmuz Ayı verilerine göre cari açık ilk 7 ayda 21,6 milyar $’dır. AÄŸustos verileri henüz açıklanmadı, ancak AÄŸustos’taki “dış ticaret açığı” 6,3 milyar $’dı. Bu olgu, AÄŸustos’ta cari açığa yaklaşık 4 milyar $ daha ekleneceÄŸine iÅŸaret etmektedir. Keza 2 Ekim’de açıklanan Eylül verilerinde dış ticaret açığı 4,9 milyar $ olarak görülmektedir. Bunun anlamı, Eylül Ayı’nda cari açığın, en iyimser tahminle 3 milyar dolar daha artacağı ve toplamda 29 milyar $’a ulaÅŸacak olmasıdır.
Bu durumda YEP tahmininin gerçekleÅŸmesi için, kalan aylarda 4-5 milyar $ “cari fazla”(!) verilmesi gerekmektedir ki; hâlihazırdaki yapıya göre bunun gerçekleÅŸmesinin olanaklı olmadığı açıktır.
YEP ve ihracat hedefi konusunda deÄŸinmek istediÄŸimiz bir diÄŸer konu da, yazımızın başında deÄŸindiÄŸimiz gibi, daha önce Cumhuriyetimizin 100’üncü yılı için 500 milyar dolarlık bir hedef olduÄŸu gerçeÄŸidir. BilindiÄŸi gibi ülkeyi 18 yıldır yöneten siyasi parti, bu iddialarıyla her seçimde oy devÅŸirmiÅŸti. Açıklanan YEP’te 2023 için ihracat hedefini 214 milyar $ olarak öngörüldüÄŸünü de yukarıda belirtmiÅŸtik. Bunun ifade ettiÄŸi anlam: 286 milyar $ sapma…
[1] 2021-2023 dönemi için geçtiÄŸimiz hafta açıklanan, enflasyon, cari açık ve bütçe açığı düÅŸerken yaÅŸanacak “yeni bir büyüme masalı”.