Finansal  BaÅŸkaldırı

"OYUN BÄ°TTÄ°"

ERSÄ°N DEDEKOCA 

Bu haftaki yazımızı, 1980’lerde iktisatçı John Williamson tarafından, 1989 yılında “Washington Uzlaşısı (Washington Consensus)” adı altında toplanan 10 ilke ile korunan “neoliberalizm”e karşı küçük yatırımcının “sanki bir baÅŸkaldırısı” olarak yorumlanan “Reddit Forumu” bu sosyal medya haberleÅŸme plâtformunda kümelenen yatırımcıların, GameStop hisselerinde yarattığı “büyük dalgalanma” ile “Melvin Capital’in iflâsı” ile sonuçlanan harekete ayırdık.

Melvin Capital isimli anılan “yatırım fonunun” deÄŸerinin yaklaşık 13 milyar Amerikan Doları ($) olduÄŸu ve içinde “süper zenginlerin” de bulunduÄŸu dikkate alındığında, yaÅŸananların nitelik ve nicelik olarak önemli olduÄŸu anlaşılmaktadır. Hele konunun, dünyada “Büyük Sıfırlama (Great Reset)” hareketinin gündemde olduÄŸu ve Covid-19 salgını ile tetiklenmiÅŸ “neoliberalizm karşıtlığının” ön sıralarda bulunduÄŸu bir dönemde yaÅŸanması, önemini ve dalga boyunu yükseltmiÅŸtir.

Neoliberalizm tarafından “finansallaÅŸtırılmış” küçük yatırımcıların konuya bu kez “birlikte etkin” bir ÅŸekilde dâhil olmaları, düzenleyici ve denetleyici otoritelere, Servet Yıldırım’ın tanımıyla, piyasaların başında “her an çatlayabilecek ince bir buz tabakası” olduÄŸunu göstermiÅŸ; bu tabaka üzerinde buz pateni yapan yatırımcılara da,  karşı karşıya oldukları riskleri bir defa daha hatırlatmıştır. Toplum bilimcilere ise, bu Wall Street baÅŸkaldırısının, “kapitalizmin sonunun yaklaÅŸtığının” bir iÅŸareti olup olmadığını tartışmaları için zemin hazırlamıştır.

KÜÇÜK BALIKLARIN BÄ°R ARAYA GELMESÄ° ÖYKÜSÜ

Söz konusu öykü, geçtiÄŸimiz hafta New York finansal piyasalarında, yıllardır mali sıkıntı içinde yaÅŸayan GameStop ÅŸirketi ile Melvin Capital isimli fon arasında yaÅŸanan kapışmayı içermektedir. “Açıktan satma (kısa pozisyon almak, short selling)”  yöntemiyle GameStop hisselerini satan Melvin Capital’ın, Reddit platformunda durumun duyulması ve gelen karşı atak sonunda iflâs etmesi, beraberinde gelen önemli tartışmalar da hikâyenin tetikleyicisi olmuÅŸtur.

YaÅŸananlar, her gün piyasalarda yüzlerce örneÄŸine rastlanan basit bir “açığa satış” ile baÅŸladı. Sermaye piyasası iÅŸleyiÅŸinin bir parçası olan açığa satış kısaca, sahip olunmayan menkul kıymetlerin ödünç alınmak yoluyla satılmasıdır.

Konu olan olayda hissesi satılan GameStop, oyun ve oyun konsolu satan bir zincir maÄŸazaydı. Yıllardır mali yönden zor durumda olup, ayakta kalabilmek için sürekli maÄŸaza kapatarak küçülen bir ticaret ÅŸirketi.

DiÄŸer yanda Reddit forumlarında, WallStreetBets alt kümelenmesinde bir araya gelen forum sakinleri de, görüÅŸ alış veriÅŸinde bulunarak yatırım yapan, genelde küçük yatırımcılardır.

ABD’deki yatırımcı fonlardan Melvin Capital, hisse fiyatının düÅŸeceÄŸi beklentisi ile sahibi olmadıkları GameStop hisselerini, borçlanarak sattılar. Amaçları, hisse fiyatı gerilediÄŸinde, düÅŸük fiyattan hisseyi alarak borçlarını ödemek ve aradaki farkı ise kâr yazmaktı. Anılan fonun GameStop ÅŸirketinin hisselerini ödünç alması ve satmasıyla baÅŸlayan olaylar zinciri, finansal piyasalarda “sınıfsal” tartışmaları ve müdahaleleri de içeren adımlara neden oldu.

Genel olarak borsa yatırımcıları özelde ise ABD’deki yatırım fonları, hisse fiyatının düÅŸeceÄŸini tahmin ettikleri ÅŸirketlerin hisselerini, belli bir ödünç alma ücretiyle alırlar. Bir hisseyi açığa satmak, elinde olmayan hisse senedini “ödünç alıp” fiyatının düÅŸeceÄŸi yönünde bahse girmek anlamına gelmektedir. Fonlar, hissenin düÅŸeceÄŸini tahmin ettikleri için, aldıkları hisseyi o anki fiyatından elden çıkarırlar. Böylece açığa satan, küçük bir bedelle elinde olmayan hisseleri kiralayıp piyasaya satmaktadır. Fiyatı yeterince düÅŸünce de, piyasadan alım yapıp açığını kapatır.

Aslında bu iÅŸlemin bir de “opsiyon” denilen yöntemi de bulunmaktadır. Söz konusu bu yöntemde hisseyi borç almaya bile gerek yoktur. Bu usulde satılan hissenin yerine konması için yatırımcı daha uzun süreli bir zaman kazanmakta, düÅŸtüÄŸü yerden hisseyi alarak pozisyonu kapatma hakkına sahip olabilmektedir.

Sonuçta, hisseyi kiraladığı süre boyunca oluÅŸan “kiralama ücretini” öder. Kiraladığı hisseyi açığa sattığı günkü hisse fiyatıyla, alım yapıp açık (kiraladığı) pozisyonu kapadığı gün arasındaki fark (kiralama ücretini düÅŸtükten sonra) da kârı olmaktadır.

Peki bu iÅŸlemin riski nedir? Açığa satma yönteminde, yatırımcıya göre en yüksek noktadan ödünç alınan hisse satılır. Konumuz iÅŸlemde ise daha sonra hisse düÅŸmedi, hatta karşı atakla yükselmeye baÅŸladı; iÅŸte burada oluÅŸacak kaybın sınırı yoktur. Hisselerin yükselebileceÄŸi seviyenin sonsuz olduÄŸu dikkate alındığında, oluÅŸacak kayıp da sonsuz olacaktır.

Aslında kuraldışı olan bir ÅŸey yoktu. Her ÅŸey kitabına, piyasa kurallarına uygun gerçekleÅŸiyordu. GameStop isimli maÄŸazalar zinciri yıllardır zor durumdaydı. Ayakta kalabilmek için durmaksızın maÄŸaza kapatıyor, küçülüyordu. Yaklaşık 13 milyar $ deÄŸeri olan Melvin Capital yatırım fonu, hisse fiyatının düÅŸeceÄŸi beklentisiyle, sahibi olmadıkları ve fiyatı 16-17 $ arasında seyreden GameStop hisselerini borçlanarak sattılar. Amaçları hisse fiyatı gerilediÄŸinde, düÅŸük fiyattan hisseyi alarak borçlarını ödemek ve aradaki farkı ise kâr yazmaktı.

Ancak iÅŸler bekledikleri gibi gitmedi. Melvin Capital’in bu adımı daha çok küçük alıcılar ve sıradan insanların yer aldığı sosyal medya platformu Reddit’te fark edildi. Bu noktada grup üstünden örgütlenen insanlar, GameStop hisselerini hızla almaya baÅŸladı. Talep artışına baÄŸlı olarak hisse fiyatları yükseliÅŸe geçti ve bir haftada dört katına çıktı. Fiyat arttıkça borçlandıkları hisseyi satanlar daha fazla teminat yatırmak zorunda kaldılar, finansman ihtiyacına girdiler ve sonuçta ciddi rakamlarda zararlar yazdılar.

Eylemin duyulmasıyla beraber, Elon Musk’tan Kongre üyesi Alexandria Ocasio-Cortez’e kadar pek çok isim eyleme destek olmaya baÅŸladı. Nitekim 28 Ocak 2021 itibariyle GameStop’ın hisseleri 340 $ gibi bir seviyeye çıkmıştı.

Melvin Capital, açığa satış yapmak için ödünç aldığı hisseleri iade etmekle yükümlüydü. Ancak 16-17 $’dan sattığı hisseleri geri almak istediÄŸinde, hisse başına neredeyse 330 $ fazla ödeme yapmak zorunda kalmıştı. YaÅŸanan, “Short Squeeze”, yani “yandım Allah!” denilen, “düÅŸeceÄŸini düÅŸündüÄŸünüz ve sattığınız hissenin yükseliÅŸi karşısında hızla hisse almaya dönük panik” durumuydu.  Kısacası “evdeki hesap çarşıya uymamıştı”.

YaÅŸananlar aslında, yeni olmayan, “bilindik bir oyun”. Hatta finans piyasalarında dengeleyici bir adım olarak da görülmektedir. Bugüne kadar böylesine örgütlü bir karşı adım gelmediÄŸi için, risk hep teoride kalmıştı. Ancak bu sefer 13 milyar $ gibi büyük ve süper zenginlerin içinde olduÄŸu bir fonun batmasına neden olmuÅŸtu.

YAÅžANANLARIN EKONOMÄ° ve TOPLUM BÄ°LÄ°MÄ° YÖNLERÄ°NDEN Ä°RDELENMESÄ°

New York finansal piyasalarında, “açıktan satma” yöntemiyle GameStop hisselerini satan Melvin Capital’ın, Reddit platformunda durumun duyulması ve gelen karşı atak sonunda iflas etmesi, beraberinde bazı önemli tartışmaları getirdi.

Ä°ktisat kuramında finansallaÅŸma, finansal alanın reel üretimden bağımsızlaÅŸması, kendi mantığı ile çalışması ve nihayetinde finansal sermayenin sanayi sermayesi üzerinde hâkimiyet kurması çabası olarak tanımlanmaktadır. Bir baÅŸka ifadeyle, finansal piyasaların, finansal kurumların ve finansal seçkinlerin, ekonomi politikasında ve ekonomik çıktılar üzerinde daha fazla etkide bulunmalarıdır.

Yine ekonomi literatüründe, “GSYH büyüme oranındaki yapay ÅŸiÅŸmeden” hareket ederek, bu tür köpüÄŸe finansallaÅŸmanın neden olduÄŸunu ileri sürülen çalışmalara rastlanabilmektedir. Bunlar arasında bir kısım yazar, finansallaÅŸmayı krizlerin kaynağı olarak görmektedir. Ancak, çalışmaların çoÄŸunda finansallaÅŸma konusu, “küreselleÅŸme ve neoliberalizm konuları ile beraber üçlü bir yapı” olarak deÄŸerlendirilmekte ve bu üç konu birbirinin içerisinde ve birbirinin tamamlayıcısı olarak iÅŸlenmektedir.

Kısaca literatürde finansallaÅŸma, finansal güdülerin, finansal piyasaların, finansal aktörlerin ve finansal kurumların ulusal ve uluslararası ekonomik arenada rolünün artması olarak da tanımlanmaktadır.

Günlük hayatımızdaki açılımlarıyla finansallaÅŸma, emeklilikten saÄŸlığa, kredilerden mobil bankacılığa hayatımıza bir yerden temas eden bir kavram olarak durmaktadır. Zaten egemen sistem tarafından da, böyle olması için de çaba sarf edilmekte ve bireyin sisteme dahli saÄŸlanmaya çalışılmaktadır.

Hilderding’in “Finans Kapital” ine göre bankaların iÅŸin merkezinde yer aldığı sistem günümüzde,  ulusal ve küresel ölçekte, reel ekonomiden ziyade finans piyasalarının, kurumlarının ve aktörlerinin artan rolünün baÅŸat olduÄŸu bir sistemi betimlemektedir. Bir baÅŸka anlatımla finansallaÅŸma, gelirin sermaye lehine yeniden bölüÅŸümü ve zenginlerin çıkarlarına hizmet eden bir sistem olarak durmaktadır.

Hep güçlünün kazandığı, bilmeyenin av olduÄŸu, büyük yatırımcı ve fonların ellerinde toplanan trilyon Dolar’lık kazançları, günlük geliri 1 $’ın altında olan yüz milyonlarca insanda borsalara haklı bir öfkeye neden olmaktadır. Tam da bu nedenle, GameStop olayında küçük yatırımcılar ve elbette ona katılan bazı fon ÅŸirketleri, bir fonun batırılmasına çalıştılar. Ä°lk defa küçük balıklar bir olup, sistem içinde kalarak, sistemin oyuncularından birini alt etme görüntüsü, bireylerin çoÄŸuna hem sevinç duygusu, hem de umut vermektedir.

Bu konuda yapılan çalışmaların tamamında, hükümetlerden baÅŸlamak üzere, firmaların ve hane halklarının giderek finansal konulara daha yakından ilgi duydukları, varlıklarını sürdürebilmek ve “gelirlerini maksimize edebilmek” için finansal iÅŸlemleri sıkça kullandıkları, bu ilginin de, finansal türevler kavramını beraberinde getirdiÄŸi görülmektedir.

FinansallaÅŸma, emeklilikten saÄŸlığa, kredilere, kredi kartlarından mobil bankacılığa, yaÅŸadığımız hayata bir yerden temas eden bir kavram olmuÅŸtur. Zaten neoliberal sistem de bunun böyle olmasına çaba sarf etmektedir. Bu baÄŸlamda 2010’lardan bu yana geliÅŸen teknolojiyle birlikte, daha önce sisteme dâhil olmayan kiÅŸilerin sistemin bir unsuru olması konusunda paneller, BM çatısı altında inisiyatifler oluÅŸturulmaktadır.

Neoliberalizm içinde “bağımsızlığını kazanan finansın” yardımıyla, emeklilikten saÄŸlığa, kredilere, mallara, ürünlere, konutlara, hisse senetlerine kadar her ÅŸeyin meta niteliÄŸi kazandı. Bunun sonucu olarak, bu metalar için borsaların karar verdiÄŸi “deÄŸiÅŸim deÄŸerleri” de, “kullanım deÄŸerinin” üstüne çıktı. Bu geliÅŸme sırasında, belirli bir süre sadece mevduat mudisi olarak bankaların “kaynak deposu” olan bireyler, finans kapitalin en iÅŸlevsel ve vazgeçilmez aktörü, metası haline dönüÅŸtüler.

Özellikle günümüzde okumuÅŸ, iÅŸsiz ve güvencesiz genç kuÅŸaklar, evde oturmaya mahkûm edilmiÅŸ insanlar, sınırlı gelirleri veya birikimlerini sermaye piyasalarına koymak zorunda kalmaları da, iÅŸin ayrı bir gerçek yanı olarak durmaktadır.

Söz konusu dönüÅŸümle oluÅŸan “finans bağımsızlığı” ÅŸimdilerde “gündelik hayatın finansallaÅŸmasına (hayata borçla, kredi ile baÅŸlayan ve sürdüren bireylerin ihtiyaç, öÄŸrenim, araç, konut kredileri, bireysel emeklilik, saÄŸlık sigortası vb)” kadar uzanmış durumdadır. Ä°lâveten birey, ödemekle yükümlü olduÄŸu kredi ve borç ödeme profiliyle, bu asal iÅŸlemin türevi olan araçlarla, bir baÅŸka finansal iÅŸleme dayanak olmaktadır. Böylesine iç içe geçmiÅŸ ve bütünleÅŸmiÅŸ bir iliÅŸki içinde, sisteme tümüyle bağımlı bir birey söz konusu olmaktadır.

SONUÇ YERÄ°NE

Kısaca sıradan insanların, piyasa kurallarına da uygun olarak, zenginlerin daha çok zengin olması ve “akbaba yöntemiyle”, zaten düÅŸmekte olan ÅŸirketin hisseleri yoluyla yeni ve büyük kazanç saÄŸlamalarına karşı çıkmaları ÅŸeklinde okunmaktadır geçtiÄŸimiz hafta Wall Street’te olanlar. Yine bu olanlar, ulusal ve küresel ölçekte, reel ekonominin ötesinde finansal piyasaların ve bu piyasaların kurum ve aktörlerinin artan rolüne iÅŸaret etmektedir.

YaÅŸanan bu harekete “finansın demokratikleÅŸmesi” gözüyle bakanlar bulunsa da,  keza “piyasa oligarklarına” karşı geniÅŸ bir kitlenin harekete geçmesi gibi yorumlayanlar olsa da bizce, en azından ÅŸimdilik bu tür çıkarımların abartılı olarak durmaktadır. Hızla ilerleyen iletiÅŸim teknolojilerinin desteÄŸiyle önümüzdeki dönemde finansın diÄŸer alanlarda da bu tip, kurulu düzene karşı baÅŸkaldırma örnekleri görülebilir.