Ä°zmir'de cuma günü saat 14.51.’de meydana gelen büyük deprem sonrasında kurtarma çalışmaları sürerken arka arkaya artçı sarsıntılar meydana geliyor.
AFAD'ın açıkladığı son bilançoya göre depremde 1'i boÄŸulma olmak üzere 28 kiÅŸi yaÅŸamını yitirdi. Toplam 885 vatandaÅŸ yaralandı. Ä°zmir’de arama kurtarma çalışmaları yürütülen 17 binadan 9’unda çalışmalar tamamlanmış olup; kalan 8 binada çalışmalar devam ediyor.
Bölgede hasar tespit çalışmaları için Çevre ve Åžehircilik Bakanlığı’ndan 325 ve Tarım ve Orman Bakanlığı’ndan 95 personel olmak üzere toplam 420 personel görevlendirilirken, psikososyal çalışma grubundan 95 personelin 23 araç ile deprem bölgesindeki çalışmalarına baÅŸladığı kaydedildi. Ayrıca 2 mobil sosyal hizmet aracının bölgeye sevk edildiÄŸi belirtildi. Kızılay halk saÄŸlığı ve psikososyal destek ekipleri tarafından dağıtılmak üzere bölgeye, 114 bin 460 maske ve 5 bin dezenfektan sevk edildiÄŸi bildirildi.
8 MÄ°LYON TL ÖDENEK
Bölgede yürütülen çalışmalarda kullanılmak üzere AFAD BaÅŸkanlığı tarafından 3 milyon TL, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından 5 milyon TL acil yardım ödeneÄŸi gönderildiÄŸi, Türkiye Afet Müdahale Planı'na göre, arama-kurtarma, saÄŸlık, destek çalışmalarının kesintisiz olarak yürütülmesi amacıyla, Ä°çiÅŸleri Bakanlığı AFAD koordinasyonunda, tüm çalışma gruplarının 7 gün 24 saat çalışma esasına göre faaliyetlerini yürüttüÄŸü kaydedildi.
BÄ°LÄ°M ADAMLARI NE DÄ°YOR;
O bölgede irili ufaklı zaman zaman depremlerin meydana geldiÄŸine vurgu yapan Doç. Dr. Özmen, "Ä°zmir'in il sınırları dahilinde, o bölgede 20-25'e yakın fay var. Ege Denizi içinde de keza buna benzer deprem üretme potansiyeli olan diri faylar var. Biz oradaki deprem tehlikesini incelerken hem diri faylara hem geçmiÅŸ dönemde meydana gelen depremlere bakarak yorumlarda bulunuyoruz. Tarihsel dönemlerde bakıldığında depremi kaydeden aletler icat edilmeden önce 1900’lü yıllardan önce o bölgede 200’e yakın deprem meydana gelmiÅŸ. Aletsel dönemde yani 1900’lü yıllardan günümüze kadar da 17’ye yakın deprem meydana gelmiÅŸ. Dolayısıyla hem bu geçmiÅŸte meydana gelen deprem verilerine hem de diri faylara baktığımız anda o bölgenin deprem açısından tehlikeli olduÄŸu gerçeÄŸini biz biliyorduk. Yani bu bölgede bu büyüklükteki bir deprem beklenen bir depremdi" dedi.
“Depremin meydana getirdiÄŸi ölümlere ve yıkımlara dair vermekte olduÄŸunuz bilgileri son derece üzülerek okuyorum. (…) SaygıdeÄŸer hemÅŸehrilerime maruz kaldıkları musibet dolayısıyla içimin kan aÄŸladığını ve acılarını azaltmak için en etkili biçimde çalışılacağının kendilerine duyurulmasını rica ederim.
Gazi Mustafa Kemal.”
GeçtiÄŸimiz hafta, 24 Ocak Cuma günü, Elazığ ve Malatya'da 6.8 ÅŸiddetinde bir deprem meydana geldi. Çok sayıda binanın yıkıldığı veya ağır hasar gördüÄŸü depremde 41 kiÅŸi hayatını kaybetti. Deprem sonrasında cumhurbaÅŸkanı, bazı siyasiler ve bazı belediye baÅŸkanları deprem bölgesine gitti. Ä°ÅŸte bugün, 1924'teki Erzurum depremini ve deprem bölgesine koÅŸan ilk CumhurbaÅŸkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün bu depremle ilgili çalışmalarını anlatacağım.
1924 ERZURUM DEPREMLERÄ°
Cumhuriyet döneminde Erzurum'daki ilk deprem 13 Mayıs 1924'te, ikinci deprem 6 Eylül 1924'te meydana geldi. Ä°lk depremde can kaybı olmazken, ikinci depremde 3 kız çocuÄŸu hayatını kaybetti, 8 kiÅŸi de yaralandı.
Erzurum'daki üçüncü deprem 13 Eylül 1924'te oldu. Deprem Erzurum merkez, Pasinler, Narman, Hınıs, Tortum, Sarıkamış, Ardahan ve çevresini etkiledi. Bir dakika kadar süren ve 6.8 veya 6.9 ÅŸiddetinde olduÄŸu belirtilen bu deprem daha öncekilere göre çok daha yıkıcı oldu.
16 Ekim 1924'de Erzurum ValiliÄŸi'nden BaÅŸvekâlete gönderilen telgraftaki bilgilere göre 13 Eylül 1924 tarihli Erzurum depreminde 214 kiÅŸi hayatını kaybetti, 1119 hayvan telef oldu, 2514 hane kısmen, 3787 hane de tamamen yıkıldı. TBMM AraÅŸtırma Komisyonu'nun 23 Aralık 1999 tarihli raporunda; depremin ÅŸiddeti 6.9, can kaybı 310, hasarlı bina sayısı ise 4 bin 300 olarak veriliyor.
Depremzedelerin yardımına koÅŸan ilk CumhurbaÅŸkanı: ATATÜRK
13 Eylül 1924'te Erzurum depremi olduÄŸu sırada CumhurbaÅŸkanı Atatürk, “Sonbahar seyahatleri” kapsamında Anadolu'da bulunuyordu. Gezide kendisine eÅŸi Latife Hanım ve bazı milletvekilleri eÅŸlik ediyordu.
Atatürk, Erzurum depremini 16 Eylül 1924'te Trabzon'da öÄŸrendi. Bunun üzerine hemen Erzurum ValiliÄŸi'ne ve Belediye BaÅŸkanlığı'na bir telgraf çekerek deprem hakkında bilgi istedi.
16 Eylül 1924'te, Erzurum Valisi Zühtü Bey, Atatürk'e 12 maddelik ayrıntılı bir rapor gönderdi. Bu raporda, deprem tüm detaylarıyla anlatılıyordu. Ayrıca aynı gün, Erzurum Belediye BaÅŸkanı Nafız ile Belediye ve Ä°l Encümeni Üyeleri bir telgraf çekerek Atatürk'ü Erzurum'a davet etti.
Depremde ölü ve yaralıların olduÄŸunu, çok sayıda evin yıkıldığını öÄŸrenen CumhurbaÅŸkanı Atatürk, hemen gezi planını deÄŸiÅŸtirip Erzurum'a gitmeye karar verdi.
CumhurbaÅŸkanı Atatürk, Erzurum depremi sonrası depremzedelerin dertlerini dinliyor.
CumhurbaÅŸkanı Atatürk, Erzurum'a doÄŸru yola çıkmadan önce Erzurum Belediye BaÅŸkanlığı'na ve Erzurum ValiliÄŸi'ne ÅŸu telgrafı çekti: “Depremin meydana getirdiÄŸi ölümlere ve yıkımlara dair vermekte olduÄŸunuz bilgileri son derece üzülerek okuyorum. Bütün Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında sürdürmek üzere baÅŸladığım geziyi, bu elim vaziyet karşısında yarıda bırakmak kararını verdim. Trabzon-Erzurum yolunun durumu ve Trabzon'da yararlanılabilecek otomobil bulunmaması dolayısıyla bu yolla hemen hareket olanaksız görülmüÅŸtür. Gereken araçları hazırlattırarak diÄŸer bir yönden hareket edeceÄŸim. SaygıdeÄŸer hemÅŸehrilerime maruz kaldıkları musibet dolayısıyla içimin kan aÄŸladığını ve acılarını azaltmak için en etkili biçimde çalışılacağının kendilerine duyurulmasını rica ederim.”
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e öyle bir yokluk ve yoksulluk miras kalmıştı ki CumhurbaÅŸkanı Atatürk'ün 1924'te Trabzon'dan Erzurum'a gitmesi bile büyük bir sorundu. Trabzon-Erzurum yolu yetersizdi. Trabzon'da kullanılabilecek tek bir otomobil bile yoktu.
Atatürk ve yanındakiler, 24 Eylül 1924'te Ankara'dan Samsun'a getirilen otomobillerle Samsun'dan Erzurum'a hareket ettiler. Amasya, Tokat, Sivas, Refahiye'den sonra 28 Eylül 1924'te Erzincan'a vardılar. 30 Eylül 1924 akÅŸamı saat 18.00 civarında Erzurum'a vardılar.
Erzurum halkı CumhurbaÅŸkanı Atatürk'ü olaÄŸanüstü bir coÅŸkuyla karşıladı. Belediye BaÅŸkanı Nazif Bey, öncelikle Atatürk'ten Erzurum'un yeni caddesinin açılışını yapmasını rica etti. Caddeye “Gazi Kemal Caddesi” adını vermek istediklerini söyledi. CumhurbaÅŸkanı Atatürk, “Ben faniyim, ama Cumhuriyetimiz ebediyen yaÅŸayacaktır. Caddeye Cumhuriyet adının verilmesi daha uygun olur” diyerek caddeye kendi adının deÄŸil “Cumhuriyet” adının verilmesini saÄŸladı.
AkÅŸam belediyede onuruna düzenlenen kalabalık bir yemekte bir konuÅŸma yapan CumhurbaÅŸkanı Atatürk, Milli Mücadele'de Erzurum'dan söz ettikten sonra depremin açtığı yaraların sarılacağını söyledi. Ülkenin doÄŸusu ile batısı ve merkezi arasındaki baÄŸlantının saÄŸlanması için demiryolunun Erzurum'a kadar uzatılacağını müjdeledi.
CumhurbaÅŸkanı Atatürk, 2 Ekim 1924'te, yanındakilerle beraber Hasankale ilçesi ve köylerini ziyaret etti. Hasankale'de büyük coÅŸkuyla karşılanan CumhurbaÅŸkanı için kurbanlar kesildi. CumhurbaÅŸkanı, burada yetkililerden bilgi aldı. Halkın dertlerini dinledi. Hasankale'den sonra depremin yerle bir ettiÄŸi, Köprüköy, YaÄŸan, Emrekum, Mendivan, Komasur ve Dölek gibi köylere giderek çeÅŸitli temaslarda bulundu.
3 Ekim 1924'te Erzurum'da felaketzedeler yararına düzenlenen at yarışları ve cirit oyunlarını izleyen CumhurbaÅŸkanı, 4 Ekim 1924'te eÅŸi Latife Hanım ve yanındakilerle beraber depremden etkilenen Sarıkamış'a gitti. Yolda, hasar gören köylere uÄŸrayan CumhurbaÅŸkanı, halk ile görüÅŸerek yapılacak yardımlar hakkında yetkililerden bilgi aldı. 5 Ekim 1924'te Sarıkamış ve çevresinde yaptığı incelemelerden sonra evsiz kalan halka kereste yardımı yapılmasını istedi.
6 Ekim 1924'te trenle Sarıkamış'tan Kars'a geçti. Kars'ta da büyük bir coÅŸkuyla karşılanan CumhurbaÅŸkanı için kurbanlar kesildi. Burada Türk Ocağı'nda bir süre dinlendikten sonra hükümet konağına geçerek Kağızman ve Ardahan'dan gelen heyetleri kabul etti. ÇeÅŸitli görüÅŸmeler ve temaslardan sonra akÅŸam tekrar Sarıkamış'a döndü.
CumhurbaÅŸkanı Atatürk, 8 Ekim 1924'te Erzurum'a döndü. Erzurum'da yardım komisyonuyla görüÅŸtü, yapılan iÅŸler hakkında bilgi aldı.
9 Ekim 1924'te Erzurum'da MuÅŸ ve Bitlis'ten gelen heyetlerle görüÅŸtü. ÖÄŸleden sonra belediyeyi, komutanlığı, hastaneyi ve okulları ziyaret etti.
CumhurbaÅŸkanı Atatürk, 10 Ekim 1924 sabahı Erzurum'dan Erzincan'a hareket etti.
On gün deprem bölgesinde kalan CumhurbaÅŸkanı Atatürk, her gittiÄŸi yerde halkın arasına girdi, halkı dinledi, halkın acılarını paylaÅŸtı. Yüzyıllardır kaderine terk edilmiÅŸ bu topraklardaki insanlar, ilk büyük felakette cumhurbaÅŸkanının yanı baÅŸlarına kadar gelip dertlerini dinlemesinden çok memnun oldu. Cumhuriyet “kimsesizlerin kimsesi” olmaya baÅŸlamıştı.
RESÄ°M ÜSTÜNDEKÄ° YAZININ TERCÜMESÄ°: 13 Eylül Sene 340 (1924) Harekatıarzında (depreminde) kısmen yıkılan Hasankale kasabasında Reisicumhurumuz Gazi PaÅŸa Hazretlerinin felekatzedeganla hasbihali hatıralarından. 2 Eylül 1924. 1. MüÅŸarünileyh Gazi PaÅŸa Hazretleri, 2. Erzurum Valisi Zühtü Beyefendi, 3. 9. Kolordu Kumandanı Ferik Ali Sait PaÅŸa.
Erzurum depremi sonrası yapılan yardımlar
Erzurum depremi sonrası öncelikle Ä°çiÅŸleri Bakanlığı'nın isteÄŸiyle ve Atatürk'ün onayıyla Erzurum'da Vali Zühtü Bey'in baÅŸkanlığında “Hareketi Arz Felaketzedeganı Komisyonu” kuruldu.
CHP hükümeti ilk olarak 17 Eylül 1924 tarihli ve 879 numaralı bir kararname ile depremzedelere 40 bin lira yardım yaptı. Kısa sürede hükümet yardımı 110 bin liraya ulaÅŸtı.
30 Eylül 1924'te Erzurum'a giden Atatürk, 1 Ekim'de “Hareketi Arz Felaketzedeganı Komisyonu” ile yaptığı toplantı sonunda 2 Ekim 1924'te BaÅŸvekil Ä°smet PaÅŸa'ya gönderdiÄŸi telgrafta, yardım için gönderilen 110 bin liradan 70 bin liranın kaldığını belirterek ÅŸimdilik 50 bin liralık ek ödenek çıkarılmasını istedi. Aynı gün Bakanlar Kurulu, deprem bölgesine 50 bin lira daha göndermeyi kararlaÅŸtırdı. Böylece 3 Ekim 1924'te yardım miktarı 160 bin lirayı buldu.
Hilal-i Ahmer (Kızılay), Erzurum'a 1000 battaniye, çamaşır, çorap, avcı yeleÄŸi, çadır gönderdi. Ayrıca Hilal-i Ahmer'e ait Trabzon'daki 10 bin liralık eÅŸya Erzurum'a gönderildi. Hilal-i Ahmer, 25 Eylül'e kadar deprem bölgesine elliÅŸer kiÅŸilik 50 çadır, 100 Ä°ngiliz çadırı, 1000 battaniye, 1000 iç çamaşırı, gömlek, 500 fanila, 200 kat elbise ile önemli nektarda ilaç ve tıbbi malzeme gönderdi.
Ziraat Bankası, verilecek olan yardımları ücretsiz olarak bölgeye ulaÅŸtıracak, depremzede çiftçilere iki yıl süreli kredi imkanı saÄŸlayacak ve borç ödeme günü gelen çiftçilerin borçlarını erteleyecekti. Toplanan yardımlar Hilal-i Ahmer aracılığıyla Erzurum'a gönderilecekti.
Ayrıca Bakanlar Kurulu, sosyal yardım kararına uygun olarak felaketzedelere konut ve binaların inÅŸaası için banka havalesiyle 20 bin lira gönderecekti.
CumhurbaÅŸkanı Atatürk, hükümetten bölgede doktor bulunmayan ilçelere doktor, saÄŸlık personeli ve gerekli saÄŸlık malzemesi gönderilmesini istedi.
Hükümet, depremden zarar gören kazalardaki memurlara üç taksitte ödenmek üzere birer maaÅŸ avans verilmesini kararlaÅŸtırdı.
3 Ekim 1924'te Erzurum'da Atatürk'ün baÅŸkanlığında yapılan “Hareketi Arz Felaketzedeganı Komisyonu” toplantısında kışa bir buçuk ay kaldığından insan ve hayvanların barınması için acil barınak yapılmasına ve kereste ihtiyacının Sarıkamış ormanlarından karşılanmasına karar verildi. Bakanlar Kurulu, en az bin kiÅŸilik askeri bir kuvvet, 3 istihkam bölüÄŸü ve inÅŸaat komisyonlarını Erzurum'daki deprem komisyonunun emrine verdi. Yıkılan binaların inÅŸasına baÅŸlandı.
Erzurum depremzedeleri için gazeteler yardım kampanyaları düzenledi. Cumhuriyet ve Varlık gazetelerinin baÅŸlattığı yardım kampanyası etkili oldu. Kampanyalar sonunda Akhisar'ın ve Ordu'nun yardımsever insanları (1000+1000) 2000 lira topladılar. Ä°stanbul Belediyesi 20 bin lira, Zonguldak Belediyesi 500 lira, Edirne Belediyesi 600 lira, PaÅŸa ili Gazetesi sahibi Kasım Efendi 300 lira, Konya Mebusu Refik Bey 500 lira, Resimli Ay, Resimli Hafta mecmuaları da 2500 lira yardım ettiler. Cumhuriyet Gazetesi yazı heyeti, idarecileri, mürettipleri de 17 bin kuruÅŸ bağışladılar. Ankara Belediyesi çalışanları 13 bin 400 kuruÅŸ topladılar.
Erzurum depremzedelerine Atatürk ve eÅŸi Latife Hanım ile beraberindekiler de yardım ettiler. 1 Ekim 1924'te Atatürk 10 bin lira, eÅŸi Latife Hanım 10 bin lira, beraberindeki vekiller de 300'er lira ile 50'ÅŸer lira arasında deÄŸiÅŸen yardımlarda bulundular.
Erzurum depremi sonrası dışarıdan da yardım geldi. Fransa hükümeti 50 bin Frank yardım gönderdi. Mısır Hidivi Abbas Hilmi PaÅŸa 50 bin lira yardım etti. Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı Kızılhaç Komitesi 2000 Frank, Japon Kızılhaçı 1000 Ä°sviçre Frankı, Amerika Salib-i Ahmer'i 1000 lira, Uluslararası Kızılhaç Komitesi 5000 Frank… yardım gönderdiler.
Sonuçta daha yeni kurulan fakir Cumhuriyet, olaÄŸanüstü bir seferberlikle Erzurum depreminin yaralarını sardı. CumhurbaÅŸkanı'nın önderliÄŸinde bir buçuk, iki ay dolmadan felaketzedelere yeni binaları teslim edildi. Sadece depremde evleri yıkılanlara deÄŸil, evi olmayan muhacirlere de evler yapıldı. Erzurum halkı, Cumhuriyet tarihinin ilk yıkıcı depremi (Erzurum depremi) sonrası deprem bölgesine koÅŸan ilk CumhurbaÅŸkanı Atatürk'e büyük bir ÅŸükran duydu.
KAYNAKLAR:
1- Hüseyin Kalemli, “1924 Erzurum Depreminde Yurt Dışından Yapılan Yardımlar”, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2010, 14 (2), s. 1-19.