TÜTÜNDE YENÄ° DÖNEM
Metin AYDOÄžAN
TEKEL, tümünü kimsenin alamayacağı kadar büyük olduÄŸu için parçalara ayrılarak satıldı. Ä°lk satış alkollü içkiler bölümünde oldu. 16 alkollü içki iÅŸletmesi, stokları ve tüm varlıklarıyla 2004 yılında 292 milyon dolara satıldı. Satış bedeli çok düÅŸüktü. Alıcı firma, ÅŸirketi 2 yıl sonra yüzde 270 karla 810 milyon dolara sattı. Yeni alıcı, Texsas Pasific Group adlı Amerikan ortak giriÅŸimiydi. Texsas Pasific, ÅŸirketi 5 yıl kullandı ve 2011 yılında Ä°ngiliz Diageo ÅŸirketine tam 2,1 milyar dolara sattı.
TEKEL’i ‘Çöpüne Kadar satmak’
Devlet Bakanı Eyüp Aşık, 1998 yılında; “Tekel’in çöpüne kadar herÅŸeyini satacağız. Bana göre tek çöp bırakılmamalıdır” demiÅŸti.1
TEKEL bu açıklamadan sonraki 10 yıl içinde ‘çöpüne kadar’ gerçekten satıldı. Yapılanlara satış yerine ‘ortadan kaldırma’ demek gerekirdi çünkü TEKEL satılamayacak kadar büyük ve deÄŸerli ulusal bir varlıktı. Kurulup güçlenmesi için güçlüklerle dolu yüz yıllık bir mücadele gerekmiÅŸti. Devlete gelir saÄŸlıyor, onbinlerce kiÅŸiye iÅŸ veriyordu. Muazzam büyüklükte mal varlığına sahipti. Onlarca çeÅŸit ürün üreten fabrikaları, depoları ve ürün stokları vardı.
TEKEL, ‘çöpüne kadar’ satıldı. Bunu, bir iÅŸgal kuvveti deÄŸil, adları ve ünvanları ‘Türk’ olan iÅŸbirlikçiler, yaptı.
Bugün, Türkiye’de Türk sigarası satılmıyor. Yabancı markaların bir türlü rekabet edemediÄŸi Türk sigarası ‘yasaklanmış’; raflar pahalı yabancı markalarla dolu. Binlerce TEKEL çalışanı iÅŸlerinden çıkarılmış. Türk köylüsü dünyaca ünlü Türk tütününü ekemiyor. Eyüp Aşık ve onun söyleminin izinden giderek, TEKEL’i tasfiye edenler, ‘iyi bir iÅŸ yapmanın huzuruyla’ aramızda yaşıyorlar.
Türkiye’de, tütünün Osmanlı’da baÅŸlayan ve onlarca yıl süren acılı bir geçmiÅŸi vardır. Cumhuriyet’le durdurulan bu geçmiÅŸi bilmek, TEKEL’in nasıl yaratıldığını ve nasıl yok edildiÄŸini unutmamak gerekiyor. Türkiye’nin yeniden bağımsız bir ülke haline getirilmesi mücadelesinde bu bilgiler gerekli olacaktır.
Altın Yumurtlayan Tavuğu Kesmek
TEKEL, her yıl yüksek kar eden ve hazineye önemli oranda kaynak aktaran bir kamu iktisadi kuruluÅŸuydu. Dünya Bankası, uzun süreden beri gözlerini TEKEL’e dikmiÅŸ satılmasını istiyordu. TEKEL, bu isteÄŸe uyularak özelleÅŸtirme adıyla ve yabancılara verilerek ortadan kaldırıldı.
Hazine MüsteÅŸarlığı’nın verilerine göre, TEKEL’in de içinde bulunduÄŸu KÄ°T’ler 1998 yılında 10 katrilyon 559 trilyon lira (39,8 milyar dolar) gelir elde etmiÅŸti. 376.4 trilyon liralık (1,4 milyar dolar) görev zararları (bilerek yapılan yurt yararına harcamalar) ve tüm giderler düÅŸürüldükten sonra 1 katrilyon 144 trilyon lira (4,3 milyar dolar) net kâr saÄŸladılar.2 Bu iÅŸletmelerin tümü, bugün satılmış durumdadır.
TEKEL’in yalnızca 1997 yılı karı, 15.2 trilyon liradır.3 Aynı yıl, Ä°stanbul Kurumlar Vergisi birincisi olmuÅŸtur. Vergi ödemede Türkiye düzeyinde her zaman ilk onda yer almıştır.4
Talan ve Tasfiye
TEKEL, tümünü kimsenin alamayacağı kadar büyük olduÄŸu için parçalara ayrılarak satıldı. Ä°lk satış alkollü içkiler bölümünde oldu. 16 alkollü içki iÅŸletmesi, stokları ve tüm varlıklarıyla 2004 yılında 292 milyon dolara satıldı. Satış bedeli çok düÅŸüktü. Alıcı firma, ÅŸirketi 2 yıl sonra yüzde 270 karla 810 milyon dolara sattı. Yeni alıcı, Texsas Pasific Group adlı Amerikan ortak giriÅŸimiydi. Texsas Pasific, ÅŸirketi 5 yıl kullandı ve 2011 yılında Ä°ngiliz Diageo ÅŸirketine tam 2,1 milyar dolara sattı.5
Devletin çok düÅŸük bir bedelle elden çıkardığı TEKEL’in alkollü içki bölümü birkaç yıl içinde aracılara tam 1 milyar 808 milyon dolar emeksiz kar saÄŸlamıştı. Bu satış, özelleÅŸtirme denilen talanın boyutunu gösteren çarpıcı bir örnekti.
Sigarada Yapılan
Yabancı sigara ÅŸirketleri, Türkiye’de Türk tütünü ve sigaralarıyla yarışamıyordu. Bu nedenle TEKEL’in sigara bölümünün satışıyla yakından ilgileniyor ve sabırsızlıkla ‘satışı’ bekliyorlardı. 25 Ocak 2008 günü yapılan açık eksiltmede, TEKEL Sıgara’yı bir milyar 710 milyon dolar teklif veren Ä°ngiliz British American Tobacco ÅŸirketi aldı.
Bu satışla Türkiye’de sigara sanayi devlet tekeli olmaktan çıktı ve uluslararası dev bir ÅŸirketin tekeline girdi. Sigaradan saÄŸlanan büyük boyutlu gelir yurt dışına gider oldu. Türk tütüncülüÄŸü yok edildi ve fabrikalardan yoÄŸun biçimde iÅŸçi çıkarıldı. TEKEL’in 2001 yılında 31 124 olan çalışan sayısı, özelleÅŸtirmeden sonra 12 bine düÅŸtü.6
Fabrikalar Haraç Mezat
inbir güçlükle yaratılan; altı büyük ve modern fabrika, 110 yaprak tütün iÅŸletmesi, 84 pazarlama müdürlüÄŸü, 19 alkollü içki üreten tesis; kaya, göl ve deniz tuzu üreten 10 tuz iÅŸletmesi, 1 kibrit fabrikası, 1 ambalaj fabrikası, 1 viskoz fabrikası yabancıların mülkiyetine geçti.7
TEKEL’in Ankara’da yaptırdığı ve 2004 yılında tamamlanan Ä°kiz Kuleler, 100 milyon dolara, Türkiye Odalar ve Borsalar BirliÄŸi’ne (TOBB) satıldı. Oysa TEKEL, bu yapıyı yaptırmak için 210 milyon dolar harcamış ve yeni biten bu binaları hiç kullanmamıştı. TEKEL, bu satışla, Ankara’nın en deÄŸerli yerinde yaptırdığı iki gökdelenini TOBB’a yaptığı masrafın yarı fiyatına satılıyor, üstüne de 110 milyon dolar vermiÅŸ oluyordu.8
Tütünün Acılı GeçmiÅŸi
Avrupalılar, 19.yüzyıl’ın ikinci yarısında; Osmanlı bütçesinin önemli kaynaklarına alacaklarına karşılık el koymuÅŸtu. 1883 yılında Tütün Rejisi adıyla bir ÅŸirket kurarak tütünde tekel oluÅŸturmuÅŸlardı.
Reji, tütün üreticisi köylülerin karşısına tek alıcı olarak çıkıyor ve düÅŸük fiyatlarla tütün alıyordu. Reji Ä°daresi, daha sonra aldığı tütünün iÅŸlemesini de kendisi yapmaya baÅŸlamıştı. Atatürk’ün, ‘üretici köylü üzerindeki kabus’ olarak nitelendirdiÄŸi Reji, tam anlamıyla bir ‘devlet içinde devlet’ yapılanmasıydı.
Reji’nin Yaptıkları
YetiÅŸtirdiÄŸi tütünle geçinemez duruma gelen köylüler, Reji Ä°daresi ile iliÅŸkiye geçmeden kaçak tütün ekmeye baÅŸladı. Reji, bunun üzerine, hükümete bir yasa kabul ettirerek tütün ekimini denetimi altına aldı ve kendi silahlı gücünü (Reji kolcuları) oluÅŸturdu.
Yasadan aldığı güçle köylüler üzerine ÅŸiddet uygulamaya baÅŸladı. Reji kolcuları, kırk yıl içinde tütünle geçinen 20 bin Türk köylüsünü öldürdü. Bugün severek dinlenen bir Bodrum türküsü olan “Çökertme Türküsü”, Reji kolcuları tarafından öldürülen Çökertmeli Halil’in acılı anısına yakılmıştı.
Cumhuriyet
Reji uygulamaları yani tütündeki soygun düzeni ancak KurtuluÅŸ Savaşı’ndan sonra kurulan Cumhuriyet Hükümeti tarafından, 1925’de ortadan kaldırıldı. Türk tütününü deÄŸerlendirmek üzere ulusal niteliÄŸiyle TEKEL kuruldu. TEKEL, kısa bir sürede büyük bir güce ulaÅŸtı ve 70 yıl Türkiye Cumhuriyeti’nin bütçesine büyük boyutlu kaynak aktardı.
Reji Düzenine DönüÅŸ
Türkiye’de sigara ve tütün dışalımı Turgut Özal döneminde serbest bırakıldı. 57.Ecevit Hükümeti’nin Kemal DerviÅŸ’in dayatmasıyla çıkardığı, 59.AKP Hükümeti’nin uygulamasını yaptığı Tütün Yasası; tütün ekim alanlarını daralttı ve belli bölgelerle sınırladı. Bu sınırlar dışında ekim yapan köylüye ve ekimi ihbar etmeyen muhtara ceza getirildi. KovuÅŸturma yapma görevini de Türk jandarmasına verdi. Bu yasayla, Türk Jandarması bir anlamda Reji Kolcusu konumuna getirilmiÅŸ oldu.
Torba Yasa
Kemal DerviÅŸ’in 2001 çıkarttırdığı ‘Tütün Yasası’ndan 16 yıl sonra AKP hükümeti tütünle ilgili bir torba yasa çıkardı. Sınırlı alanlara az miktarda ekilen Türk tütününün ekimi, yasaya konan dolambaçlı yöntemlerle hemen tümüyle ortadan kaldırılma sürecine sokuldu.
Torba Yasa’nın 68. Maddesi, ‘yasaya uymayan’ sarmalık kıyılmış tütün üreticilerine, ağır para ve hapis cezaları getirdi. ‘Torba Yasa’ya göre, herhangi bir tütün tüccarıyla sözleÅŸmesi olmayan üretici; tütün ekemeyecek, satamayacak, satın alamayacak, satışa hazırlayamayacak, taşıyamayacak ve bulunduramayacak. Bunlardan birini bile yapan üretici 3 yıldan 6 yıla kadar hapisle cezalandırılacak.
Burada, üreticiyi sözleÅŸme yapmakla zorunlu kılınan ‘tütün tüccarı’ tanımına dikkat edilmelidir. Tütün iÅŸlemeciliÄŸi tümüyle yabancı ÅŸirketlerin eline geçtiÄŸi için, bunlara tüccar deÄŸil ÅŸirket taÅŸeronu demek daha doÄŸru olacaktır.
Türk Tütünü
Türk tütününün, bu denli yoÄŸun baskıya uÄŸramasının kuÅŸkusuz bir nedeni vardır. Türk tütünü endemik (yöreye özgü) olan ve yüksek niteliÄŸiyle tüm dünyada ün yapmış bir tütündür. Zararı baÅŸka tütün türlerinden daha azdır. Virjinya tütünü onunla rekabet edemiyor. Yok edilmesinin nedeni budur.
Türk tütünü, büyük oranda ortadan kalkmış durumda. Çok dar bir alanda ve belirlenen birkaç yerde ekilir hale geldi. Onun yerine artık Virjinya tütünü iÅŸleniyor. TEKEL’in yabancılara satılmasından sonra, raflarda Türk sigarası kalmadı. Yüksek bedellerle yabancı markalı sigaralar satılıyor.
DÄ°PNOTLAR
1 (Hürriyet 12 AÄŸustos 1998)
2 (Cumhuriyet 10.04.1999)
3 Milliyet 20.11.1997)
7 a.g.e.
8 “Tekel’in Kuleleri 100 Milyon Dolara TOBB’nin” Cumhuriyet 12.08.2005
"TÜTÜN EKSPERLERÄ° DERNEĞİ DERGÄ°SÄ°'NDEN ALINMIÅžTIR"
